Гостиницы в Алматы
2014-08-26 13:22:54 482 0

«Отелло» – сатқындық пен қызғаныш «май­даны»

“Отелло” қойылымын көрермен жақсы қабылдап, журналистер спектальді әр қырынан талқылап жатыр. Солардың бірі журналист Ақбота Исламбек Мұхтар Әуезовтың аудардармасын “осы заманға лайықтаптап, кейбір тұстарын ағылшынша нұсқамен толықтырған әдебиет сыншысы Әлия Бөпежа­но­вареның еңбегі зор” – деп жазады, Ана тілі газетінде. Премьераны тамашалап тұшымды ой қортқан Ақботаның мақаласын назараларыңызға ұсынамыз.

Табиғат-тіршілікте, өмір-өзенде егіздің сыңарындай жүретін жақсылық пен жамандық, қуаныш пен қайғы, адамгершілік пен әділетсіздік өлім мен өмірдің ешқашан бітпейтін күресін еске салады. Мына жан-жағыңызды қоршаған тіршілік-табиғат осынау тұтасқан қарама-қайшылықтардың бітіспес күресінен тұратын секілді. Ал екіжүзділік, сатқындық, алдау-арбау қай заманда, қай қоғамда болмасын кіршіксіз таза пенде көңіліне кірбің түсіретіні анық. Қоғамның осындай қарама-қайшылықтардан, сүйгенің үшін күрестен тұратынын көрерме ніне жеткізе білген Шекспирдің «Отелло» атты туындысы бүгінгі күні де маңызын жоймаған.

Осынау өміршең қойы­лымның тұсаукесері М.Әуезов атын­дағы Қазақ мемлекеттік ака­демиялық драма театрында болып өтті. Шекспир әлемі жер шары театрларының үлгі тұтар мектебі ғой. Осыған дейін қазақ театрының саңлақтары Елубай Өмірзақов, Шәкен Айманов, Ыдырыс Ноғайбаевтар сомдаған әйгілі кейіпкердің ішкі иіріміне уақыт көзімен қайта бір үңілсеңіз, жүрегіңізді сағыныш билейтіні сөзсіз.

Араға жарты ғасырға жуық уақыт салып қазақ ­сахнасына қайта оралған «Отелло» Надежда Птушкина сынды әлемге танымал ресейлік драматург әрі режиссердің, беларуссиялық суретші ­Алена Игрушаның, Борис Валуев сынды ресейлік сценографтың, сондай-ақ Германияда тұратын белгілі композитор Владимир Чекасиндердің басын қосты.

Шекпир шығармаларын алғаш қазақша сөйлетуге күш жұмсаған Мұхтар Әуезов еді. Ал бүгінгі «Отеллоны» сахналауға өткен ғасырдың ­30-жылдары Мұхтар Әуезов аударған тұпнұсқасын басшылыққа алып, өлеңнен қара сөзге көшіріп, осы заманға лайықтап, кейбір тұстарын ағылшынша нұсқамен толықтырған әдебиет сыншысы Әлия Бөпежа­но­ваның еңбегі зор.

Сатқындық – қызғаныш «май­данымен» өрбіген бұл үш актілі қойылым көрер­мендер қауымымен жылы қабыл­данғанын байқадық. Родриго сенатордың қызы Дездемонаға ессіз ғашық болады. Алайда бұл ғашықтық сезімнің соңы немен аяқталатынын білді ме екен?! Ол өзінің жан досы Ягоны Отеллоның қызметшісі болғаны үшін жазғырады. Яго болса өзін Отелланың лейтенанты Кассионың көмекшісі етіп тағайындағанына қатты ренжіп, олардан өшін алуды жоспарлайды. Дездемона бекзат нәсілді мавр Отелломен бірге қашып кетеді. Оқиға дәл сол сәттен бастау алады. Бұл қойылымның негізгі жүлгесі Ягоның іс-әрекетіне құрылған. Сондықтан Ягоны сомдаған актер Руслан Сенкебаевтың актерлік шеберлігіне жоғары баға берер едік. Ол – математик Ягоны сомдауда көп еңбектенгені көзге түсті. Майданнан аулақ тұрып, бірін-біріне айдап салған кейіпкерді сомдау да оңай емес. Қазақта «сабан астынан су жүгірту» деген тіркес бар. Міне, осы тіркес кейіпкер мінезін толық ашады. Генерал Отеллоның өзі оның қулығына шырмалып, тұзағына түседі. Отелло өзінің батыр болмысымен Дездемонаның жүрегінен орын таба білді. Актер ­Ерлан Біләл бұл рөлді ержүрек, әскербасы ретінде ойдағыдай сомдап шықты.

Режиссерлік батылдықты баса айтып кетер едік. Әлем сахналарында Отелло алдауға түсіп, адал жарын өлімге қиған кейіпкер ретінде танылса, бұнда біз оны баз біреулердің сөзіне сеніп, Дездемонаны шын сүймеген кейіпкер ретінде білдік. Бұл да режиссерлік шешімнің ұтқырлығын көрсетсе керек.

Кейіпкерлердің сөз саптауы сол дәуірге лайық интонациялық бояу тапқан. Ал қойылым музыкасы қажетті жерінде кейіпкер жан дүниесіндегі қалтарыс, күйзелісті сәттерінде әуенмен өрнектеліп жандандыра түскендігін ерекше атап өтуге болады. Әсерлі эпизодтарға толы қойылымның безендірілуі де көздің жауын алады. Құдды бір сол дәуірдегі Венецияда жүргендей сезімде боласыз. Әсіресе, Родриго мен Кассионың қылыштасқан сәті сәтті шықты. Бұл Мерей Мұхтарұлы мен Еркебұлан Дайыров сынды актер­­лердің әр қимыл-қозғалысы бейне бір жауынгерлерге тән сипат алды.

Отеллоның ғашығы Дездемонаны сомдаған Мадина Келгенбайдың жас актриса болғандығы да кейіпкерінің мінезін ашуға демеу болды. Ақжарқын, адамгершілігі мол, бірақ өте аңғал Дездемона айналасындағы көп мән-жайды ұғына бермеді. Бұл да жастықтың белгісі. Сол жастықпен сүйген жарына деген адалдығын көрсете білді. Оқиға бойынша Отеллоға көмекшісі Яго Дездемона адал емес деп жала жабады.

Барлық мән-жайды орынды пайдалана білген Яго «Кассио мен Дездемона алдап жүр» деп жалған сөз айтып қана қоймай, бұлтартпас айғақтар дайындайды. Осы зұлымның сөзіне сенген Отелло сүйген жарын өлтіреді. Күйеуінің екіжүзділігін түсінген Ягоның әйелі Эмилия да оны әшкерелейді. Алайда бәрі де кеш болады.

Отелло Дездомонаны көз тартар сұлу­лығы үшін ғана сүйді ме екен, әлде ғұмыр бойы іздеген өмірінің мәні, адал жары деп санады ма екен?! Әр көрермен жүрегінің түбінен осы сауалға жауап іздегені анық. Бірақ бұл сұрақтың жауа­бы ғасырлар бойы табылмай келеді.

Ақбота Исләмбек, журналист

“Ана тілі” газеті

Пікір жазу